Rola mikrobioty jelitowej w utrzymaniu zdrowia

Jak dieta wpływa na florę jelitową

1.1. Definicja mikrobioty jelitowej

Mikrobiota jelitowa to złożona społeczność mikroorganizmów zamieszkujących przewód pokarmowy człowieka, w której główną rolę odgrywają bakterie, ale obecne są również grzyby, wirusy oraz archeony. Szacuje się, że liczba mikroorganizmów w jelitach człowieka jest równa lub nawet przewyższa liczbę komórek ludzkiego organizmu, co sprawia, że mikrobiota stanowi nieodłączną część naszego bytu biologicznego. Mikroorganizmy te żyją w symbiozie z gospodarzem, pełniąc szereg kluczowych funkcji, które wpływają na zdrowie i dobre samopoczucie.

1.2. Rola mikrobioty w organizmie człowieka

Mikrobiota jelitowa odgrywa fundamentalną rolę w utrzymaniu homeostazy organizmu, czyli stanu równowagi, niezbędnego do prawidłowego funkcjonowania układów biologicznych. Wspiera ona procesy metaboliczne, takie jak fermentacja błonnika i synteza witamin, np. witaminy K czy witamin z grupy B. Poprzez produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) mikrobiota przyczynia się do regulacji metabolizmu energetycznego oraz procesów zapalnych w organizmie.

Równie istotna jest rola mikrobioty w modulowaniu układu odpornościowego. Bakterie jelitowe komunikują się z komórkami immunologicznymi, wspierając rozpoznawanie patogenów i ochronę przed infekcjami. Utrzymanie różnorodności mikrobiologicznej ma zatem kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania odporności oraz zapobiegania chorobom autoimmunologicznym i zapalnym.

1.3. Znaczenie zachowania równowagi mikrobiologicznej dla zdrowia

Zachowanie odpowiedniego balansu między różnymi gatunkami mikroorganizmów zasiedlającymi jelita ma kluczowe znaczenie dla zdrowia człowieka. Dysbioza, czyli zaburzenie równowagi mikrobiologicznej, jest związana z szeregiem problemów zdrowotnych, takich jak otyłość, cukrzyca typu 2, choroby zapalne jelit, a nawet zaburzenia zdrowia psychicznego. Różnorodność gatunkowa mikrobioty jest wskaźnikiem zdrowia jelit – im większa różnorodność, tym lepsze funkcjonowanie przewodu pokarmowego i większa odporność na patogeny. Stąd, prawidłowa dieta, bogata w prebiotyki i probiotyki, może wspierać równowagę mikrobiologiczną, promując zdrowie jelit i całego organizmu.

2. Skład mikrobioty jelitowej

2.1. Rodzaje mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy

Mikrobiota jelitowa jest zróżnicowana pod względem gatunków mikroorganizmów. Najliczniejszą grupę stanowią bakterie, które można podzielić na różne szczepy i rodzaje. Najważniejsze z nich to Firmicutes, Bacteroidetes, Proteobacteria i Actinobacteria. Oprócz bakterii w jelitach występują także grzyby, których rolą jest wspieranie procesów trawiennych i ochrona przed patogenami. W skład mikrobioty wchodzą także wirusy, w tym bakteriofagi, które infekują bakterie, wpływając tym samym na dynamikę społeczności bakteryjnej. Archeony, choć mniej liczne, pełnią funkcje w procesach metabolicznych, takich jak produkcja metanu.

2.2. Zmienność mikrobioty w zależności od wieku, płci, genotypu, środowiska

Skład mikrobioty jelitowej nie jest stały i podlega zmianom w ciągu życia człowieka. U noworodków mikrobiota jest stosunkowo uboga i różnicuje się w miarę ekspozycji na środowisko, pokarm i antygeny. U dorosłych mikrobiota osiąga względnie stabilny skład, jednak może ulec zmianom pod wpływem czynników takich jak dieta, przyjmowane leki (zwłaszcza antybiotyki), styl życia, stres czy choroby.

Na zmienność mikrobioty wpływają także czynniki genetyczne – różnice w składzie mikrobioty mogą być dziedziczone, a osoby o różnym genotypie mogą reagować inaczej na te same interwencje dietetyczne. Zmiany hormonalne, takie jak te związane z płcią, również mogą wpływać na skład mikrobioty. Środowisko, w którym żyjemy, ma znaczący wpływ na mikrobiotę – dieta, klimat, oraz ekspozycja na patogeny czy zanieczyszczenia mogą modyfikować społeczność mikroorganizmów jelitowych.

2.3. Różnorodność gatunkowa a zdrowie: kluczowe gatunki bakterii probiotycznych i patogennych

Różnorodność gatunkowa mikrobioty jelitowej jest kluczowa dla zdrowia człowieka. Bakterie probiotyczne, takie jak Lactobacillus i Bifidobacterium, wspierają trawienie, wzmacniają barierę jelitową, a także modulują odpowiedź immunologiczną. Są one również odpowiedzialne za produkcję SCFA, które mają działanie przeciwzapalne i chronią przed rozwojem patogenów.

Z drugiej strony, w jelitach mogą występować patogenne bakterie, takie jak Clostridium difficile czy niektóre szczepy Escherichia coli, które w warunkach sprzyjających mogą prowadzić do infekcji i stanu zapalnego. Dlatego równowaga między mikroorganizmami probiotycznymi a potencjalnymi patogenami ma kluczowe znaczenie dla zdrowia jelit. Zmniejszenie różnorodności mikrobioty (np. w wyniku antybiotykoterapii) może sprzyjać przerostowi patogenów i prowadzić do poważnych zaburzeń zdrowotnych.

3. Funkcje mikrobioty jelitowej

3.1. Procesy metaboliczne: synteza witamin, fermentacja błonnika

Mikrobiota jelitowa pełni kluczową rolę w procesach metabolicznych organizmu. Bakterie jelitowe uczestniczą w syntezie witamin, w tym witaminy K oraz witamin z grupy B, takich jak biotyna, kwas foliowy czy ryboflawina, które są niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania układu krwiotwórczego, nerwowego i immunologicznego. W szczególności bakterie z rodzaju Bacteroides i Firmicutes są aktywnie zaangażowane w te procesy.

Fermentacja błonnika, czyli proces rozkładu włókien roślinnych, które nie są trawione przez enzymy człowieka, jest również istotnym procesem metabolicznym. Bakterie jelitowe przekształcają błonnik w krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), takie jak kwas masłowy, octowy i propionowy, które odgrywają kluczową rolę w regulacji metabolizmu, zmniejszaniu stanu zapalnego oraz wspieraniu zdrowia jelitowego poprzez wzmacnianie bariery jelitowej.

3.2. Rola w regulacji układu odpornościowego

Mikrobiota jelitowa ma ścisłe powiązania z układem odpornościowym człowieka, odgrywając centralną rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej. Bakterie jelitowe komunikują się z komórkami układu odpornościowego, takimi jak makrofagi, komórki dendrytyczne czy limfocyty T, modulując ich aktywność w odpowiedzi na patogeny. Mikrobiota stymuluje dojrzewanie i różnicowanie limfocytów, w szczególności limfocytów T regulatorowych, które są odpowiedzialne za tłumienie nadmiernych reakcji immunologicznych i zapobiegają rozwojowi chorób autoimmunologicznych.

Ponadto, mikrobiota jelitowa wzmacnia barierę nabłonkową jelit, wspierając produkcję białek o właściwościach antybakteryjnych, takich jak defensyny, które chronią organizm przed inwazją patogenów. W ten sposób mikrobiota uczestniczy w ochronie przed infekcjami oraz rozwojem przewlekłych stanów zapalnych.

3.3. Ochrona przed patogenami – mechanizmy kolonizacji i konkurencji między bakteriami

Mikrobiota jelitowa pełni funkcję obronną, chroniąc gospodarza przed kolonizacją jelit przez patogenne mikroorganizmy. Bakterie komensalne konkurują z patogenami o miejsce i zasoby, takie jak składniki odżywcze, co ogranicza możliwość rozwoju drobnoustrojów chorobotwórczych. Mechanizm ten nosi nazwę konkurencji o niszę ekologiczną.

Dodatkowo, bakterie komensalne wytwarzają substancje hamujące rozwój patogenów, takie jak bakteriocyny – antybiotyki produkowane przez bakterie, które selektywnie niszczą szkodliwe mikroorganizmy. Mikrobiota stymuluje także produkcję śluzu i wzmacnia integralność bariery jelitowej, co zapobiega adhezji patogenów do ściany jelita i ich penetracji do tkanek gospodarza.

4. Wpływ diety na skład i funkcje mikrobioty jelitowej

4.1. Węglowodany złożone (błonnik, skrobia oporna) i ich rola jako prebiotyków

Węglowodany złożone, w tym błonnik pokarmowy oraz skrobia oporna, pełnią funkcję prebiotyków, czyli substancji, które stymulują wzrost i aktywność korzystnych bakterii jelitowych, takich jak Bifidobacterium i Lactobacillus. Błonnik, który nie jest trawiony przez enzymy człowieka, jest fermentowany przez bakterie jelitowe, co prowadzi do produkcji SCFA. Te metabolity wspierają zdrowie jelit, wzmacniają barierę nabłonkową oraz mają działanie przeciwzapalne.

Skrobia oporna, występująca w niektórych produktach roślinnych, takich jak ziemniaki i banany, również pełni funkcję prebiotyku, stymulując rozwój bakterii odpowiedzialnych za produkcję kwasu masłowego, który ma korzystne działanie na zdrowie jelit i cały organizm.

4.2. Tłuszcze nasycone vs. tłuszcze nienasycone – ich wpływ na profil mikrobioty

Rodzaj spożywanych tłuszczów ma istotny wpływ na skład mikrobioty jelitowej. Dieta bogata w tłuszcze nasycone, charakterystyczna dla diet wysokotłuszczowych, może prowadzić do zmniejszenia różnorodności mikrobioty oraz promowania wzrostu bakterii związanych z procesami zapalnymi, takich jak Bilophila wadsworthia. Z kolei tłuszcze nienasycone, zwłaszcza kwasy tłuszczowe omega-3, obecne w rybach, orzechach czy oliwie z oliwek, wykazują działanie przeciwzapalne i sprzyjają wzrostowi korzystnych bakterii, takich jak Lactobacillus.

4.3. Białko zwierzęce vs. białko roślinne – jakie zmiany indukuje w mikrobiocie?

Rodzaj spożywanego białka również ma wpływ na mikrobiotę jelitową. Białko zwierzęce, obecne w mięsie, szczególnie czerwonym, może sprzyjać wzrostowi bakterii proteolitycznych, które fermentują białko, prowadząc do produkcji toksycznych metabolitów, takich jak aminy biogenne, fenole czy amoniak, które mogą uszkadzać barierę jelitową i sprzyjać stanom zapalnym. Białko roślinne, obecne w roślinach strączkowych, orzechach i nasionach, jest bardziej korzystne dla zdrowia jelit, ponieważ stymuluje rozwój bakterii odpowiedzialnych za fermentację błonnika i produkcję SCFA.

4.4. Fermentowane produkty spożywcze (jogurty, kefir, kimchi) jako źródło probiotyków

Fermentowane produkty spożywcze, takie jak jogurty, kefir, kapusta kiszona czy kimchi, są naturalnym źródłem probiotyków, czyli żywych mikroorganizmów, które po spożyciu wywierają korzystny wpływ na zdrowie człowieka, głównie poprzez modulację mikrobioty jelitowej. Produkty te zawierają szczepy bakterii, takie jak Lactobacillus i Bifidobacterium, które wspierają trawienie, wzmacniają barierę jelitową i chronią przed patogenami. Regularne spożycie fermentowanych produktów może zwiększać różnorodność mikrobioty i wspierać zdrowie jelit.

4.5. Efekty diety wysokoprzetworzonej na skład mikrobioty jelitowej

Dieta bogata w produkty wysokoprzetworzone, zawierające duże ilości cukrów prostych, tłuszczów nasyconych oraz sztucznych dodatków, ma negatywny wpływ na mikrobiotę jelitową. Tego typu dieta zmniejsza różnorodność mikrobioty oraz sprzyja rozwojowi bakterii prozapalnych, które mogą prowadzić do dysbiozy. Dieta bogata w przetworzoną żywność jest również związana ze zwiększonym ryzykiem chorób metabolicznych, takich jak otyłość, cukrzyca typu 2 czy choroby zapalne jelit. Wysokoprzetworzone produkty mogą również zmniejszać ilość korzystnych bakterii probiotycznych, co osłabia barierę jelitową i sprzyja stanom zapalnym.

5. Wpływ mikrobioty jelitowej na zdrowie człowieka

5.1. Otyłość i zespół metaboliczny

Dysbioza, czyli zaburzenie równowagi mikrobiologicznej jelit, odgrywa istotną rolę w rozwoju otyłości i zespołu metabolicznego. Badania wykazały, że osoby z otyłością mają zmieniony skład mikrobioty w porównaniu do osób o prawidłowej masie ciała, z wyraźnym wzrostem proporcji bakterii z rodzaju Firmicutes w stosunku do Bacteroidetes. Mikroorganizmy te wpływają na sposób, w jaki organizm metabolizuje składniki odżywcze, zwiększając zdolność do pozyskiwania energii z pożywienia. W efekcie dysbioza mikrobioty sprzyja odkładaniu tkanki tłuszczowej i rozwojowi otyłości.

Ponadto, dysbioza jelitowa może prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego niskiego stopnia, co jest kluczowym mechanizmem w rozwoju insulinooporności, cukrzycy typu 2 oraz zespołu metabolicznego. Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), produkowane przez bakterie jelitowe w trakcie fermentacji błonnika, regulują metabolizm glukozy i lipidów, a ich niedobór w wyniku dysbiozy przyczynia się do zaburzeń metabolicznych.

5.2. Choroby autoimmunologiczne i zapalne (choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego)

Mikrobiota jelitowa odgrywa kluczową rolę w regulacji odpowiedzi immunologicznej, a jej dysfunkcja może prowadzić do rozwoju chorób autoimmunologicznych oraz zapalnych, takich jak choroba Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG). U pacjentów cierpiących na te schorzenia obserwuje się zmniejszoną różnorodność mikrobiologiczną, co zaburza równowagę między bakteriami pro- i przeciwzapalnymi.

Choroba Crohna i WZJG są związane z nadmierną aktywacją układu odpornościowego, który reaguje nieprawidłowo na składniki mikrobioty jelitowej. W wyniku tego dochodzi do przewlekłego stanu zapalnego jelit. W leczeniu tych chorób coraz częściej bada się wpływ interwencji dietetycznych oraz stosowania probiotyków i prebiotyków w celu modulacji mikrobioty i złagodzenia objawów.

5.3. Rola mikrobioty w chorobach układu nerwowego (oś jelitowo-mózgowa, depresja, autyzm)

Oś jelitowo-mózgowa to sieć komunikacyjna łącząca jelita z mózgiem, w której mikrobiota jelitowa odgrywa istotną rolę. Coraz więcej badań wskazuje na związek między zdrowiem jelit a zdrowiem psychicznym, co potwierdza hipotezę, że mikrobiota może wpływać na nastrój, emocje i funkcjonowanie poznawcze.

Dysbioza mikrobioty jest powiązana z rozwojem zaburzeń nastroju, takich jak depresja i lęki, a także zaburzeń rozwojowych, jak autyzm. Badania wykazały, że zmiany w składzie mikrobioty mogą wpływać na produkcję neuroprzekaźników, takich jak serotonina i dopamina, które są kluczowe dla regulacji nastroju. Mikroorganizmy jelitowe wpływają także na barierę krew-mózg oraz produkcję cytokin, co może prowadzić do stanu zapalnego ośrodkowego układu nerwowego, pogarszając stan pacjentów z zaburzeniami neurologicznymi.

5.4. Nowotwory jelita grubego – zależności między dietą, mikrobiotą a ryzykiem raka

Mikrobiota jelitowa odgrywa istotną rolę w rozwoju nowotworów jelita grubego. Zmniejszona różnorodność mikrobioty oraz obecność specyficznych patogennych bakterii, takich jak Fusobacterium nucleatum, są powiązane z wyższym ryzykiem rozwoju raka jelita grubego. Te patogeny mogą przyczyniać się do wzrostu komórek nowotworowych, stymulując procesy zapalne oraz niszcząc barierę jelitową.

Dieta bogata w błonnik, prebiotyki oraz probiotyki może działać ochronnie, promując rozwój bakterii odpowiedzialnych za produkcję SCFA, które mają działanie przeciwzapalne i przeciwnowotworowe. Z kolei dieta bogata w tłuszcze nasycone, czerwone mięso i produkty przetworzone zwiększa ryzyko dysbiozy i sprzyja rozwojowi nowotworów poprzez mechanizmy związane z przewlekłym stanem zapalnym oraz produkcją toksycznych metabolitów.

6. Interwencje dietetyczne wspierające zdrowie mikrobioty

6.1. Probiotyki i prebiotyki: definicje, działanie i skuteczność kliniczna

Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które po spożyciu w odpowiednich ilościach przynoszą korzyści zdrowotne gospodarzowi, głównie poprzez modulację składu mikrobioty jelitowej. Najczęściej stosowane szczepy probiotyczne to Lactobacillus i Bifidobacterium, które wspierają zdrowie jelit, wzmacniają barierę nabłonkową oraz przeciwdziałają rozwojowi patogenów. Skuteczność kliniczna probiotyków została potwierdzona w wielu badaniach, zwłaszcza w leczeniu biegunek, zapaleń jelit i zespołu jelita drażliwego.

Prebiotyki to niestrawione składniki pożywienia, które selektywnie stymulują wzrost i aktywność korzystnych bakterii jelitowych, takich jak Bifidobacterium i Lactobacillus. Przykłady prebiotyków to błonnik, inulina oraz fruktooligosacharydy (FOS), które są obecne w wielu warzywach, owocach i produktach pełnoziarnistych.

6.2. Postbiotyki – metabolity bakterii jelitowych a ich wpływ na zdrowie

Postbiotyki to bioaktywne związki, które są produktem metabolizmu bakterii probiotycznych. Przykładami postbiotyków są krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), peptydy antybakteryjne, a także witaminy. Postbiotyki mają udowodnione działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe oraz immunomodulujące. Coraz więcej badań wskazuje na ich potencjalne zastosowanie w leczeniu chorób metabolicznych oraz stanów zapalnych, zwłaszcza w kontekście prewencji chorób jelit i autoimmunologicznych.

6.3. Synbiotyki – synergiczne połączenie prebiotyków i probiotyków

Synbiotyki to preparaty, które łączą działanie prebiotyków i probiotyków, wzmacniając korzystne działanie obu tych składników na zdrowie jelit. Prebiotyki wspomagają wzrost probiotycznych szczepów bakterii, zwiększając ich skuteczność. Zastosowanie synbiotyków ma na celu nie tylko odbudowanie równowagi mikrobioty po antybiotykoterapii, ale także zapobieganie chorobom zapalnym jelit oraz poprawę funkcjonowania układu odpornościowego.

6.4. Znaczenie diety śródziemnomorskiej i wegańskiej dla równowagi mikrobioty

Dieta śródziemnomorska oraz dieta wegańska są powszechnie uznawane za korzystne dla zdrowia mikrobioty jelitowej. Dieta śródziemnomorska, bogata w owoce, warzywa, oliwę z oliwek, ryby i orzechy, sprzyja różnorodności mikrobioty i wspiera wzrost korzystnych bakterii, takich jak Lactobacillus i Bifidobacterium. Spożycie dużej ilości błonnika, przeciwutleniaczy i zdrowych tłuszczów omega-3 ma działanie przeciwzapalne i przeciwnowotworowe.

Dieta wegańska, oparta na roślinach, jest bogata w błonnik i prebiotyki, które sprzyjają wzrostowi bakterii produkujących SCFA, co wzmacnia barierę jelitową i zmniejsza ryzyko dysbiozy. Badania wskazują, że osoby na diecie wegańskiej mają wyższy poziom bakterii probiotycznych oraz niższe ryzyko rozwoju chorób zapalnych jelit.

7. Wnioski

7.1. Kluczowe wnioski z aktualnych badań na temat wpływu diety na mikrobiotę

Aktualne badania jednoznacznie wskazują, że dieta odgrywa kluczową rolę w modulacji składu i funkcji mikrobioty jelitowej. Dieta bogata w błonnik, prebiotyki oraz fermentowane produkty spożywcze sprzyja wzrostowi korzystnych bakterii, takich jak Bifidobacterium i Lactobacillus, które wspierają zdrowie jelit. Z kolei diety wysokotłuszczowe, bogate w tłuszcze nasycone i produkty przetworzone, prowadzą do dysbiozy, co jest związane z rozwojem otyłości, chorób zapalnych jelit oraz zwiększonym ryzykiem raka jelita grubego. Kluczowym elementem w utrzymaniu zdrowej mikrobioty jest różnorodność diety, która zapewnia odpowiednie środowisko do rozwoju bakterii probiotycznych oraz produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA).

7.2. Potencjalne kierunki przyszłych badań

Przyszłe badania powinny skupić się na zrozumieniu indywidualnych różnic w składzie mikrobioty oraz na personalizacji interwencji dietetycznych. Nutrigenomika, czyli nauka badająca interakcje między genami a dietą, może odegrać kluczową rolę w lepszym zrozumieniu, jak różne grupy populacyjne reagują na określone składniki diety i jak można dostosować interwencje żywieniowe do ich potrzeb. Ponadto, badania nad postbiotykami, czyli metabolitami wytwarzanymi przez bakterie jelitowe, mogą dostarczyć nowych informacji na temat ich potencjalnego zastosowania w leczeniu chorób metabolicznych i zapalnych. Istnieje również potrzeba prowadzenia długoterminowych badań klinicznych, które pozwolą określić długofalowy wpływ diety na zdrowie jelit i mikrobiotę.

7.3. Rekomendacje dietetyczne wspierające zdrowie mikrobioty jelitowej

Na podstawie dostępnych dowodów naukowych, rekomendacje dietetyczne wspierające zdrowie mikrobioty jelitowej powinny obejmować:

• Spożywanie dużej ilości błonnika pokarmowego, pochodzącego z owoców, warzyw, roślin strączkowych oraz produktów pełnoziarnistych.
• Regularne włączanie do diety fermentowanych produktów, takich jak jogurty, kefir, kiszonki, które dostarczają naturalnych probiotyków.
• Ograniczenie spożycia przetworzonych produktów spożywczych, bogatych w tłuszcze nasycone i cukry proste, które negatywnie wpływają na skład mikrobioty.
• Zwiększenie spożycia tłuszczów nienasyconych, szczególnie kwasów omega-3, które mają działanie przeciwzapalne i wspierają zdrową mikrobiotę.
• Rozważenie suplementacji probiotykami i prebiotykami, zwłaszcza w przypadku zaburzeń jelitowych lub po antybiotykoterapii, celem odbudowy równowagi mikrobiologicznej.

8. Bibliografia

• Arumugam M, Raes J, Pelletier E, et al. Enterotypes of the human gut microbiome. Nature. 2011;473(7346):174-180. doi:10.1038/nature09944.
• Lozupone CA, Stombaugh JI, Gordon JI, Jansson JK, Knight R. Diversity, stability and resilience of the human gut microbiota. Nature. 2012;489(7415):220-230. doi:10.1038/nature11550.
• Le Chatelier E, Nielsen T, Qin J, et al. Richness of human gut microbiome correlates with metabolic markers. Nature. 2013;500(7464):541-546. doi:10.1038/nature12506.
• Marchesi JR, Adams DH, Fava F, et al. The gut microbiota and host health: a new clinical frontier. Gut. 2016;65(2):330-339. doi:10.1136/gutjnl-2015-309990.
• Wu GD, Chen J, Hoffmann C, et al. Linking long-term dietary patterns with gut microbial enterotypes. Science. 2011;334(6052):105-108. doi:10.1126/science.1208344.
• Sommer F, Bäckhed F. The gut microbiota–masters of host development and physiology. Nat Rev Microbiol. 2013;11(4):227-238. doi:10.1038/nrmicro2974.
• Tilg H, Moschen AR. Microbiota and diabetes: an evolving relationship. Gut. 2014;63(9):1513-1521. doi:10.1136/gutjnl-2014-306928.
• Suez J, Zmora N, Segal E, Elinav E. The pros, cons, and many unknowns of probiotics. Nat Rev Microbiol. 2019;17(11):685-696. doi:10.1038/s41579-019-0200-0.
• DeFilipp Z, Bloom PP, Torres Soto M, et al. Drug-Resistant E. coli Harboring mcr-1 from a Transplanted Fecal Microbiota Donor. N Engl J Med. 2019;381(21):2043-2050. doi:10.1056/NEJMoa1910437.